Veritabanı Tasarımı-2: Resmi Olmayan (Pratik) Yaklaşım
Bir önceki yazımda, veritabanı tasarımının neden çok önemli olduğunu, kötü tasarlanan veritabanının nelere yol açabileceğini kısaca özetlemeye çalışmıştım. Okumadıysanız önceki yazımı kısaca bir gözden geçirmenizi tavsiye ederim. Bu yazımda ise iyi bir veritabanı tasarımının pratiik olarak nasıl yapılacağı üzerinde duracağım.
Resmi Olmayan (Pratik) Yaklaşım, genellikle oldukça kullanışlı bir veritabanı tasarımı üretir. Bu, çoğu veritabanı tasarımcısının kullandığı yöntemdir. Bir sonraki yazımda anlatmaya çalışacağım “resmi yaklaşım”, sıfırdan veritabanı oluşturmaktan çok, “resmi olmayan” yaklaşımla oluşturulan veritabanı tasarımının sınanması ve doğrulanması için kullanılır.
Lafı fazla uzatmadan anlatıma geçiyorum.
Ana Varlıkların Belirlenmesi
Her uygulama bir takım varlıklar içerir. Bu varlıkların özellikleri ve birbiriyle ilişkileri uygulamanın temelini oluşturur. Bu aşamada sadece uygulamanın üst düzey nesneleri ile ilgilenmek gerekir. İleriye dönük bazı fikirlerinizin olması mantıklı olsada, bu aşamada, her varlığın özniteliklerini düşünmek için fazla ısrarcı ve aceleci olmayın.
Örnekler;
Ders planlama sistemi: öğretmenler, öğrenciler ve dersler…
Havayolları bilet sistemi: müşteriler, uçuş personeli, seferler, uçaklar, koltuklar, havalimanları, kapılar…
Futbol ligi: oyuncular, takımlar, sahalar, oyunlar, çalıştırıcılar, hakemler…
Sipariş sistemi: müteriler, tedarikçiler, müşteri siparişleri, satın alım siparişleri, ürünler, müşteri faturaları, depolar…
Her Ana Varlık İçin Bir Tablo Oluşturulması
Bir önceki aşamada belirlenen her ana varlık için bir tablo oluşturulur. Her tabloya, açıklayıcı ama kısa ve kolay yazılıp hatırlanan bir isim verin.
Örnek;
Satılan ürünlerin tanındığı tabloya “urun” adı verilebilir.
Her Ana Varlık İçin Bir Anahtar Seçilmesi
Ana varlıkları benzersiz bir biçimde tanımlayacak bir alan belirleyin. Bu, tablonun birincil anahtarıdır (primary key). Birincil anahtar boş olamaz ve tablodaki her kaydın farklı bir birincil anahtarı olmalıdır. Yani birincil anahtara göre kayıt sorgulaması yapıldığında sadece bir kayıt döndürmelidir.
Birincil anahtar olarak ne kullandığınız bilgisayar açısından farketmese de, varlığın doğasında bulunan ve benzersiz, tekrarsız bir özellikle tanımlamanız daha doğru olur. Yani örneğin “kitap” tablosunda, sizin belirleyeceğiniz uydurma bir alanı birincil anahtar olarak belirlemek yerine, (eğer mümkünse) her kitabı kendilinden ve doğal olarak tanımlayan ve benzersiz olan “ISBN” ‘i (uluslararası standart kitap numarası) birincil olarak tanımlamak daha uygun olur.
Diğer taraftan kimi doğal anahtarlar, yukarıdaki kitap örneğinde olduğu gibi, birincil anahtar olarak kullanmaya pek uygun olmayabilir. Çok uzun, büyük-küçük harf duyarlı, türkçe karakterler içeren, boşluk ve noktalama içeren anahtarlar genellikle kötü veritabanı anahtarı olarak algılanır. Bu tür durumlarda, 1,2,3 gibi ya da otomatik artan bir alanı birincil anahtar olarak belirlemek daha mantıklı olur.
Her Ana Varlık Tablosuna, Varlık Özniteliklerinin Eklenmesi
Uygulamanızda tanımladığınız ana varlıkların (tabloların)özniteliklerinin belirlenmesidir. Örneğin “musteri” tablosunda, ad, adres, sehir, ulke, telefon, faks vb özellikler tabloda bir alan (saha ya da sutun da denir) olarak tanımlanır.
Bu aşamada, basılı formlar, dokümanlar, uygulamayı kullanacak olanların görüşleri vs bu konuda önemli ipuçları verir. Ancak her uygulamada farklılık göstereceğini unutmamak lazımdır. Yani bir uygulamada “musteri” tablosu, farklı özniteliklerden (alanlardan) oluşmakta iken, başka bir uygulamada daha farklı özniteliklerden oluşabilir.
Tekrarlanan Öznitelikler için Ek Tablolar Oluşturulması
Tablo özniteliklerini belirlerken, bazı alanların tekrarlanan veriler içerebildiğini göreceksiniz.
Örneğin; “kitap” tablosunu tanımlarken, “yazar” özniteliğinin (alanının) içeriğinin, bazı kayıtlarda (satırlarda) tekrarlanan bir yapıda olabileceğini görürsünüz. Bu durumda, “kitap” tablosundaki tekrarlanan “yazar” alanını, “kitap” tablosunun dışına alarak “yazar” adında ayrı bir tablo tanımlamanız gerekir.
Her Alanın (özniteliğin), Birincil Anahtarın Özniteliği Olduğundan Emin Olun
Birincil anahtarıni tablodaki her alan için mantıklı bir arama sağladığından emin olunması gerekir.
Örneğin;
uye_kodu (birincil anahtar)
uye_adi
uye_adresi
uye_grup_kodu
uye_grup_adi
şeklindeki bir “uye” tablosunda, tabloya ait olmayan alan, “uye_grup_adi” alandır. Bu alan “uye_grup” tablosunun bir alanıdır. Bir başka deyişle “uye_grup_adi” ‘nı bulmak, “uye_kodu” alanını sağlamayı gerektirmez. “uye_grup_adi” ‘nı bulmak için “uye_grup_kodu” alanını sağlamak gerekir ve dolayısı ile “uye_grup_adi” alanı, “uye_grup” tablosuna aittir. “uye_grup” tablosunun birincil anahtarı, “uye_grup_kodu” dur.
Peki belirli bir üye için üye grubu adını nasıl belirleriz? Bu durumda, “uye” tablosundaki “uye_grup_kodu” alanına bağlı olarak, “uye_grup” tablosuna bağlanarak üye kodu bilinen kaydın “uye_grup_adi” ‘nı alırız.
Tablolar Arasındaki İlişkilerin Gözden Geçirilmesi
Her bir varlığa karşılık gelecek ayrı bir tablo oluşturduk. Şimdi ise tıpkı gerçek hayatta olduğu gibi, veritabanında da, varlıkların (yani tabloların) birbiri ile olan ilişkileri belirlenmelidir.
Bu işlem kısaca, birbiri arasında ilişki olan tabloların, ilişki tanımlaması amacıyla, ortak alanlarının belirlenmesi anlamına gelir.
Bir önceki adımdaki örnekte, “uye” tablosu ile “uye_grup” tablosu arasındaki ilişki, ortak alan olarak kullanılan “uye_grup_kodu” alanı ile sağlanır.
İki farklı tablodaki (ilişki kurmakta kullanılacak ortak) iki alan, aynı anlama sahipse, ikisine de aynı adı vermek tavsiye edilir. Yani grup kodu ile iki tablo arasında ilişki belirlerken, “grup_kodu” tablosunda “uye_grup_kodu” adını kullanırken, “uye” tablosunda “kullanıcı_grup_kodu” adını kullanmak, veritabanının çalışmasını engellemez ancak kullanımı güçleştirerek karmaşaya neden olur.
Çok genel olarak yukarıdaki şekilde özetlenbilecek “resmi olmayan (pratik) yaklaşımı” kullanarak, düzgün tasarlanmış bir veritabanı tasarımına ulaşabilirsiniz. Ancak belirmem gerekir ki, burada maddeler halinde kısaca belirttiğim husuları biraz daha ayrıntılı olarak incelemek ve iyice sindirmek gerekir. Çünkü bu adımlar, uygulanmaya kalkıldığında, her adımda belirtilen husuların sağlandığını sanıp gözünüzden kaçan noktalar olduğunun farkına varamayabilirsiniz. Örneğin “Tekrarlanan Öznitelikler için Ek Tablolar Oluşturulması” adımını, veritabanındaki tüm tablolara eksiksiz olarak uyguladığınızı düşünebilirsiniz ancak gözünüzden kaçanlar olabilir. Özellikle bir sürü tablodan oluşan büyükçe uygulamaların veritabanlarını tasarlarken her bir adım uzun uzun ve dikkatle veritabanı üzerinde çalışmayı gerektirir.
Konuya uzak olan kişilere, yukarıdaki bazı anlatımlar kafa karıştırıcı gelebilir. Ancak aslında öyle olmadığını unutmayın. Karmaşık gelen anlatımları, kavrayabilmek için kendinize zaman verin, araştırın, sorun… Kısa süre içinde kafanızda canlanacak ve tam olarak ne anlama geldiğini anlayacaksınız. Önemli olan adımların ne anlama geldiğini kavramaktan ziyade, fiili olarak veritabanı üzerinde çalışırken bu adımları tam olarak gerçekleştirebilecek konsantrasonu gösterebilmektir.
Bir sonraki yazımda “resmi yaklaşım” dan bahsedeceğim. Bu konu, yukarıda anlattıklarımdan çok farklı şeyler olmayıp, yukarıdaki adımlarla pratik bir şekilde üretilen veritabanı tasarımınızın sağlamasını yapmanızı sağlayan bir araç olarak kullanacaksınız.
Sevgilerimle